srpski  |  magyar  |  english      
  o nama  |    Organizacija i rukovodjenje  |    Aktuelna dogadjanja  |    Kontakt  | 


Untitled Document

MALIGNA BOLEST – III deo

Autor: Dr Zorica V. Dragaš

Aktivno traženje i utvrđivanje (dijagnostikovanje) oboljenja pre pojave kliničkih simptoma i znakova naziva se skrining. U okviru organizovanih programa ranog otkrivanja maligne bolesti - na širokoj osnovi u stanovništvu - veoma uspešnim se pokazalo sprovođenje skrininga za: rak grlića materice, dojke i debelog creva. Ciljani skrining za navedene i druge lokalizacije malignih bolesti takođe se sprovodi - prema potrebi (indikacijama) → kod osoba koje su u rizičnoj grupi za određeno oboljenje, odnosno kod osoba kod kojih su zapaženi spoljašnji ili unutrašnji faktori rizika koji povećavaju verovatnoću oboljevanja.
Skrining za rak grlića materice podrazumeva preventivne preglede kod ginekologa jedanput godišnje za sve žene od 20-65 godina starosti. Tokom ginekološkog pregleda uzme se bris za Papanikolau test, koji se zasniva na citološkoj analizi i uradi se kolposkopski pregled ukoliko je potrebno. Značajno smanjenje, za oko 70%, smrtnosti od raka grlića materice zabeleženo je u zemljama gde se ovakav skrining, u okviru organizovanih Programa, sprovodi kontinuirano, više godina i sa širokim obuhvatom ženskog stanovništva → što ukazuje na njegovu efikasnost. Pravilnim skriningom može biti identifikovano (otkriveno) i do 80% žena kojima je potebno lečenje. Najznačajniji faktori rizika za nastanak raka grlića materice su: određene genitalne infekcije (humani papiloma virusi, herpes genitalis), upotreba duvana, stanja smanjenog imuniteta (HIV, stanja posle transpalntacije organa, primena imuno supresivne terapije), seksualne navike koje nose zdravstveni rizik (stupanje u seksualne odnose pre 16 godine, česta promena partnera), intimni kontakti sa partnerom koji često ima druge partnere, gojaznost, povišeni nivo holesterola i masti (triglicerida) u krvi kao i svi faktori u okviru načina života koji su posledica loših socijalno-ekonomskih uslova života. Žene sa faktorima visokog rizika su one koje su rano započele seksualnu aktivnost, imaju brojne seksualne partnere, ranije su bolovale od polno prenosivih bolesti, zatim žene koje upotrebljavaju ili su upotrebljavale duvan, koje nemaju normalan imuni odgovor, one mlađe od 30 godina i žene koje nisu prethodno išle na kontrolne preglede. Nizak rizik za rak grlića materice imaju žene koje ne upotrebljavaju i nisu upotrebljavale duvan, zatim žene koje imaju sačuvanu opštu otpornost i dobar imunitet, kao i žene koje imaju bolje socijalno-ekonomske uslove života i seksualne navike niskog rizika. Danas se smatra da je infekcija humanim papiloma virusima (HPV) odgovorna za nastanak 95% svih slučajeva raka grlića materice. Kod većine žena koje su zaražene (inficirane) HPV-om imuni sistem će u toku 6-24 meseca stvoriti antitela i savladati virusnu infekciju. Kada se jednom stvore antitela na HPV rizik od dobijanja raka više nije povećan. Određeni broj žena ipak ne uspe da pobedi infekciju i one tada imaju povećan rizik da kasnije u toku života obole.

Skrining za rak dojke podrazumeva samopregled dojki svakog meseca u prvoj trećini ciklusa (7-10 dana) već od 30 godine života, zatim klinički pregled dojki, kod svog lekara ili ginekologa, jednom godišnje od 40 godine života i mamografiju (RTG snimak) jednom u dve godine od 50 godine života. Mnogi stručnjaci preporučuju da se napravi bazni mamograf već u 40 godini života. U Srbiji se svake godine otkrije oko 3700 novoobolelih, a godišnje umire približno 1300 žena starosti od 45-64 godine i to čini 18% smrtnosti od malignih bolesti. Rak dojke je vodeći uzrok smrti osoba ženskog pola u svim industrijski razvijenim zemljama sveta. Podaci pokazuju da se u Srbiji ovo oboljenje otkrije rano odnosno na vreme - kada je moguće izlečenje u potpunosti - samo u 35% slučajeva. Skrining zbog toga ima izuzetan značaj, i uz poštovanje svih preporuka dovešće do smanjivanja stopa umiranja od raka dojke u našoj sredini.
Skrining za rak debelog creva, kod osoba oba pola, treba raditi jednom godišnje od 50 godine života. FOB-ov test otkriva skriveno, okultno krvarenje u stolici, kao jedan od prvih znakova nastalog oboljenja, ali u fazi u kojoj može uspešno da se leči. Prosečan rizik za razvoj raka debelog creva imaju osobe posle 50 godine starosti i starije, jer se sa starenjem i prirodno smanjuje imunitet. Povećani rizik oboljevanja imaju osobe koje boluju od zapaljenskih bolesti creva (hronični ulcerozni kolitis i dugotrajna Kronova bolest sa zahvatanjem debelog creva), kao i osobe sa genetskim opterećenjem (porodična adenomatozna polipoza, juvenilna polipoza) i u slučajevima oboljevanja u porodici od kolorektalnog karcinoma i kolorektalnih adenoma. Povećani rizik takođe postoji ukoliko osoba boluje od kolorektalnih adenoma, raka dojke, jajnika ili materice.
Specifična primarna prevencija raka debelog creva podrazumeva pravilan način ishrane sa ograničenim unosom crvenog mesa i masti životinjskog porekla u prvom redu, zatim uredno pražnjenje creva kao i održavanje primerene fizičke aktivnosti svakodnevno.
Sagledavajući samo ove najvažnije činjenice koje su direktno i indirektno povezane sa malignom bolesti različite lokalizacije još jedan zaključak se nametnuo i on je jednostavan: svaka osoba svojim navikama i ponašanjem tokom života utiče na povećanje ili smanjenje rizika (verovatnoće) da oboli ili prevremeno umre od ove bolesti. Pozitivna mogućnost nije samo pretpostavljena (hipotetička) već je stvarna, događa se u životu ljudi i merljiva je. Može se dokazati u svim zemljama u kojima se već duži niz godina na nacionalnom nivou dosledno sprovode mere opšte i specifične primarne prevencije malignih bolesti. Dokazuje se jednostavnim poređenjem zabeleženih podataka i stopa oboljevanja i umiranja stanovništva iz perioda pre početka primene odgovarajućih Programa i spomenutih mera sa pokazateljima iz poslednjih godina i posle određenog vremena njihove primene. Izlaganje teme može da se sasvim prikladno završi pitanjem za svakog od nas: Zašto najučestalije oboljevamo i umiremo (prevremeno) od bolesti protiv kojih se možemo najuspešnije boriti?

Arhiva:

- PRIMARNA I SEKUNDARNA PREVENCIJA MALIGNIH BOLESTI


1